📖 સંત શિરોમણી રોહીદાસની ટૂંકી જીવનગાથા
સંત રોહિદાસ (ગુરુ રામાનંદ)
સંત રોહિદાસનો જન્મ સંવત ૧૪૩૩માં થયો હતો. સંત રોહિદાસના પિતાનું નામ રઘુરામ અને માતાનું નામ કરમાદેવી હતું. રોહિદાસનો જન્મ કુંડલાવાળા નામની એક શાખામાં થયો હતો. રોહિદાસની જ્ઞાતિના લોકો બનારસ કાશીની આજુબાજુ વસવાટ કરી રહ્યા છે, તેથી તેનો જન્મ અમરસાતી ચર્મકટીયાના નામે ઓળખાય છે. રોહિદાસના પિતા રઘુરામ ચામડાનો ધંધો કરતા હતા. સંત રોહિદાસનો જન્મ માંડુરગઢ નામના ગામમાં થયો હતો અને તેમના લગ્ન અમર જ્ઞાતિની પેઢા જ્ઞાતિ જે ચર્મકટીયાના નામે ઓળખાય છે તેમાં થયા હતા. સંત રોહિદાસની પત્નીનું નામ લોના હતું.
સંત રોહિદાસ ફરતા ફરતા ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રમાં સંવત ૧૪૯૨ (ઈ.સ. ૧૪૩૬)ની આસપાસ આશરે તેમની ઉંમર (૫૮) ઓગણસાઠ કે સાઈઠની હશે તે સમયે ગીરના જંગલો તરફ આવ્યા હશે. આ વિસ્તારના લોકો તરફથી એવું જાણવા મળે છે કે સંત રોહિદાસ ગીરના જંગલો માથે ફરતા ફરતા પ્રથમ પ્રાચીન ધાર્મિક સ્થળે આવ્યા હતા. આ પ્રાચીન ધાર્મિક સ્થળે આવેલ નદીથી થોડે દૂર માધવરાયનું મંદિર આવેલ છે. તેની તેને ખ્યાલ આવતા તેઓ આ સ્થળે માધવરાયના દર્શન કરવા ગયા હતા.
સંત રોહિદાસ શુદ્ર વર્ણના છે તેવો બ્રાહ્મણોને ખ્યાલ આવી જતા મંદિરમાં પ્રવેશવાની ના પાડી. સંત રોહિદાસ જ્યારે મંદિરમાં દાખલ થવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા તે સમયે પંડિતોએ તેને માર મારવામાં આવ્યો હતો. રોહિદાસ સૌરાષ્ટ્રના ધાર્મિક સ્થળોની મુલાકાત લીધા બાદ વીસાવદર પાસે આવેલા સરસઈ તે જૂના સમયમાં સરસપુર નામે ઓળખાતું હતું તે ગામમાં આવીને ગામની દક્ષિણ બાજુએ ગામથી થોડે દૂર પોતાના આશ્રમની સ્થાપના કરી અને લોકોને બોધ આપવાનું શરૂ કરેલું.
આ આશ્રમમાં સાત કુંડો બાંધવામાં આવેલ છે તેમજ લોકોના મુખેથી એવું સાંભળવા મળે છે કે ચર્મકુંડમાંથી ગંગાજી પ્રગટ થયા હતા. સંત રોહિદાસ સરસઈ (સરસપુર) મુકામે આવેલા તેમના આશ્રમમાં આશરે ૨૫ (પચ્ચીસ) વર્ષ રોકાયા હતા. સંત રોહિદાસ આ આશ્રમમાં કેટલો સમય રોકાયા હતા તેની કોઈ લેખિત માહિતી આ સ્થળેથી મળતી નથી, પણ લોકોના મુખેથી સાંભળવામાં આવેલ વાતના આધારે આ સમયનું અનુમાન બાંધવામાં આવે છે.
સંત રોહિદાસ સંવત ૧૫૧૭ (ઈ.સ. ૧૪૬૧)માં સરસઈ છોડીને બનારસ બાજુ રવાના થયા હશે. સંત રોહિદાસ સરસઈ ગામે સંવત ૧૪૯૨ (ઈ.સ. ૧૪૩૬)માં આવ્યા હશે તે સમયે તેની ઉંમર આશરે ઓગણસાઠ કે સાઈઠ વર્ષની હશે.
સંત રોહિદાસ આ આશ્રમમાં સંવત ૧૫૧૭ (૧૪૬૧) સુધી અઢી દાયકા રોકાયા હોય તો તેઓ આશરે પંચ્યાસી વર્ષ સુધી આ આશ્રમમાં રોકાયા હોય તેવો અંદાજ બાંધી શકાય છે. સંત રોહિદાસ સંવત ૧૫૧૭ (ઈ.સ. ૧૪૬૧)માં સરસઈથી રવાના થયા બાદ આશરે સડસઠ વર્ષના સમયગાળા પછી તેમનું મૃત્યુ સંવત ૧૫૮૪ (૧૫૨૮)માં થયું હતું તેવો અનુમાનના આધારે નક્કી કરી શકાય છે.
સંત રોહિદાસ કાશી બનારસથી ફરતા ફરતા સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રથમ પ્રાચી ગામે આવેલ મંદિરની મુલાકાત લીધી હતી. તે સમયે તેમને સ્વર્ણ જ્ઞાતિના લોકોએ તેમની જ્ઞાતિ વિશે પૂછપરછ કરતા તેઓ મેઘવાળ સમાજના સંત છે તેવું જાણવા મળતા તેને મંદિરમાં દાખલ થવાની મનાઈ કરેલી અને તેને માર પણ મારવામાં આવ્યો હતો તેવું જાણવા મળે છે. પ્રાચી ગામેથી તેઓ સરસઈ ગામે આવેલા અને આ ગામે આશ્રમની સ્થાપના કરી હતી. સરસઈ ગામે આવેલ કાળભૈરવનું મંદિર આવેલ છે તે સ્થળની સ્થાપના તેઓએ કરી હતી તેવું અમુક પુસ્તકમાંથી જાણવા મળે છે.
ગુરુ પરંપરા
ગુરુ પરંપરા તપાસવામાં આવે તો તેમાં સગુણ ધારાના રામાનંદનું નામ મોખરે આવે છે. આ સમયે સંત કબીર અને સંત રોહિદાસ પણ હતા અને તેઓ મહાન સંત તરીકેની પદવી ધરાવતા હતા. આ બંને સંતો શુદ્ર વર્ણમાં આવતા હોવાથી તેને મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું ન હતું.
રામાનંદને ગુરુ પરંપરાના પ્રથમ સંત છે તેવું જાહેર કરવા તેઓ સંત કબીર અને સંત રોહિદાસના ગુરુ હતા તેવું જાહેર કરવામાં આવેલ છે. આ સમયે વર્ણવ્યવસ્થાને લીધે શુદ્રોને ગામ બહાર કાઢી મૂકવામાં આવેલ અને આ બંને સંતો પણ આ વર્ગમાં આવતા હતા અને સગુણ ભક્તિ કરવાની આ વર્ગના લોકોને છૂટ ન હતી તો તેને શિષ્ય બનાવી ન શકે તે વાત નક્કી છે.
આ ઉપરાંત સગુણ ભક્તિના ગુરુના શિષ્યો પાસે સગુણ ભક્તિની જ જાણકારી હોય છે, પણ આ બંને સંતો તો સગુણ ભક્તિનો વિરોધ કરતા હતા અને નિર્ગુણ ભક્તિની જાણકારી ધરાવતા હતા. આ તમામ બાબતો તપાસતા તેઓ રામાનંદના શિષ્યો ન હતા તેવું સાબિત થાય છે. આ સમયે રામાનંદને ગુરુપરંપરાના મુખ્ય બનાવવા માટે જ સંત કબીર અને રોહિદાસને તેના પછીના સંત જાહેર કરવા તેઓ રામાનંદના શિષ્ય હતા તેવું જાહેર કરવામાં આવેલ હોય તેવું અનુમાન બાંધી શકાય છે.
સંતમાર્ગ
વાંચો • વિચારો • જીવો
