🌿 ગંગાસતી પાનબાઈની ટૂંકી જીવનગાથા
ગંગાસતી પાનબાઈ (ગુરુ જીવણદાસ)
સાવર કુંડલાથી આશરે પાંત્રીસ કિલોમીટર દૂર આવેલ રાજપરા ગામમાં ગંગાસતીનો જન્મ થયો હતો. ગંગાસતીના પિતાનું નામ ભાઈજી જાડેજા હતું. રાજપરા ગામ મહુવાથી આશરે ત્રીસ કિલોમીટરની આસપાસ આવેલું છે. આ ગામ બેરવાળા નામની નદીના કાંઠે આવેલું છે. ગંગાસતીના પિતા ભાઈજી જાડેજા સરવૈયા રાજપૂત ગિરાસદાર હતા. ગંગાસતીના માતાનું નામ રૂપાળીબા હતું. ગંગાસતીનો જન્મ ઈ.સ. ૧૮૪૬માં થયો હતો તેવું અનુમાન બાંધવામાં આવે છે. ભાઈજી જાડેજા સરવૈયાને પાંચ સંતાનો હતા. આ પાંચ સંતાનોમાં ચાર પુત્રો અને એક પુત્રી હતી. આ પુત્રીનું નામ ગંગાબા રાખવામાં આવ્યું હતું. ગંગાબા હીરાબાના નામથી પણ ઓળખાતા હતા. ગંગાબાના લગ્ન સમઢિયાળા ગામના રાજપૂત ગિરાસદાર કહળસંગ કલાભા ગોહિલ સાથે ઈ.સ. ૧૮૬૪માં થયા હતા.
ગંગાબા સાથે પાનબાઈ નામની પચાસ જ્ઞાતિની કન્યાને ગંગાબાની કામમાં મદદ કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. પાનબાઈ ગંગાબાની સેવિકા તરીકે કામ કરતા હતા અને પાનબાઈ પણ અલખ પંથના યાત્રી હતા. પાનબાઈ પણ અલખધણીના પંથમાં પૂરે પૂરા રંગાય ગયેલા હતા. કહળસંગના ગુરુ રામેતવન ગિરનારી સાધુ હતા. આ બંને પતિ પત્નિ આત્મે જ્ઞાનથી ભરપૂર ભરેલા હતા. પાનબાઈ પણ પ્રથમથી જ ભક્તિના રંગે રંગાય ગયેલ હોવાથી બંને પતિ પત્નિ સાથે તેની સેવિકા પાનબાઈ પણ તેમની સાથે જોડાય જતા આ રંગમાં સુગંધ રૂપે પાનબાઈ જોડાઈ જતા એક અનેરી ત્રિપુટી જામી હતી.
કહળસંગના વારસદારોમાં તેમને પુત્ર ન હતો પણ તેને ત્રણ પુત્રીઓ હતી તેવું જાણવા મળે છે. કહળસંગ તથા ગંગાસતીના આધ્યાત્મિક જીવનની સુવાસને લીધે આજુ બાજુના સંતો, જ્ઞાન પ્રેમીઓ તથા હિન્દુઓનો પ્રવાહ આ પંથના પ્રેમીઓના દર્શન કરવા માનવ મહેરામણ ઉમટે તેમ દર્શન કરવા લોકો આવવા લાગ્યા. વાડીએ રામમંદિર બાંધવામાં આવ્યું હતું. ગંગાસતી, કહળસંગ તથા પાનબાઈ આમ ત્રણ ત્રિપુટી મળી જતા ભક્તિમય રીતે જીવન ગાળવા લાગ્યા.
ગંગાસતીના ગુરુ રામેતવન ગિરનારી સાધુ હતા તેવો ઘણા પુસ્તકોમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવેલ છે. ગંગાસતીના નાનપણમાં લગ્ન કર્યા પહેલા જ જ્ઞાન જાગૃત થઈ ગયેલ હતું તેથી એવું જાણવા મળે છે કે ગંગાબા નાનપણમાં પોતાના પિયરના ગામે મેઘવાળ સમાજના ભક્તને ઘરે સત્સંગ કરવા જતા હતા. ગંગાબાને આ જ્ઞાન મેઘવાળ સંત જીવણદાસજી વણકર પાસેથી મળેલ હોય તેથી તેના સાચા ગુરુ તો તે જ માનવામાં આવે છે. જીવણદાસ મેઘવાળ સમાજના સંત હતા અને ગંગાસતી રાજપૂત સમાજના હોવાથી તેના મરણ બાદ તેના ભજનોમાં જીવણદાસજીનું નામ દાખલ કરવામાં આવેલ ન હોય તેવું અનુમાન બાંધવામાં આવે છે. ગંગાસતીના તમામ ભજનોમાં છેલ્લે ગુરુના નામમાં સુધારો કરેલ હશે અને આ સ્થળે ગંગાસતી એમ બોલ્યા તેવો શબ્દ વાપરવામાં આવેલ છે તેવું માની શકાય છે. ગંગાસતી પોતે એમ ન કહે કે હું કહેતી છું અને એમ કહ્યું છું પણ ગંગાસત એમ બોલ્યા તેવું લખવું જોઈએ. ઘણા સંતો એવા છે કે તેના ગુરુઓ મેઘવાળ સમાજના છે પણ તેને કોઈ સમાજનો વાંધો ન હતો પણ પાછળના સમાજને આ ગમતા વાત નહીં હોય તેથી આવું થયું હોય તેવું અનુમાન બાંધવામાં આવે છે.
આ ઘટના ગંગાસતીમાં જ ઘટી છે તેવું નથી પણ ઘણા સંતોના ગુરુઓમાં પણ જોવા મળે છે. જેવા કે નરસિંહમહેતા, મીરાંબાઈ, તુલસીદાસ વિગેરે સંતોના ગુરુઓ મેઘવાળ સમાજના હતા પણ તેનું નામ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. નરસિંહમહેતા જૂનાગઢમાં રતનબાઈ વણકર પાસે જઈ જ્ઞાન મેળવ્યું હતું તેથી તેના ગુરુ રતનબાઈ હોવા જોઈએ તેના બદલે નરસિંહમહેતાના ભજનોમાં ગિરિધર નાગર તરીકે નામ વાપરીને ભજનો પૂરા કરવામાં આવે છે. તુલસીદાસના ગુરુ નારાજી ભંગી હતા પણ તેનું નામ જાહેર કરવામાં આવેલ નથી.
ગંગાસતીના પતિ કહળસંગે ગંગાસતી પહેલા સમાધિ લીધી હતી તે સમયે ગંગાસતી પણ સમાધિ લેવા માંગતા હતા પણ તેના પતિએ કહ્યું કે તમે પાનબાઈને પૂરો બોધ આપ્યા બાદ જ સમાધિ લેવી તેવું જણાવતા રોજ એક ભજનની રચના કરીને ગંગાસતીએ પાનબાઈને પૂરો બોધ આપ્યા બાદ જ સમાધિ લીધી હતી. ગંગાસતીએ તેપન દિવસના તેપન ભજનોની રચના કરીને પાનબાઈને બોધ આપ્યો હતો. પાનબાઈએ પણ પોતે ત્રણ ભજનોની રચના કરી તેમાં ગુરુ તરીકે ગંગાસતીનું નામ જણાવેલ છે. ગંગાસતીના ભજનો હાલ અનેક ભજનિકોના કંઠે ગવાય રહ્યા છે.
ગંગાસતીનો જય.
સંતમાર્ગ
વાંચો • વિચારો • જીવો 🌿